Gert van Leeuwen

Interview

Journaliste Ellen Kleverlaan – www.ellenkleverlaan.nl – in gesprek met Gert van Leeuwen.
Wie cognitief wil begrijpen waar Critical Alignment Yoga (CAY) voor staat, kan het beste zijn boek lezen. Wie het wil ervaren, dient zijn lessen te volgen. Wie meer wil weten over de man in kwestie, en welke geschiedenis tot Critical Alignment Yoga heeft geleid, moet met hem in gesprek. Journalist en yogabeoefenaar Ellen Kleverlaan trok de stoute schoenen aan, om erachter te komen dat yoga is als het leven zelf: het mag dan met het klimmen der jaren minder ingewikkeld worden, als je een antwoord denkt te hebben, krijg je er weer nieuwe vragen voor terug.

Yoga doorbreekt belemmerende structuren

Toen Gert van Leeuwen als 16-jarige aan de receptie van een bejaardenhuis werkte, vroeg hij zich af of de kromgegroeide mens een noodzakelijke bijkomstigheid van de ouderdom was. 40 jaar later is het antwoord hem al vele malen getoond: door mensen, jong en ouder, die bij hem yoga doen en na een tijdje soepeler en met opener en positievere blik door het leven gaan. Zo’n dertig jaar geleden begon zijn onderzoek. Nadat hij in 1982 een eigen yogastudio opende (zie kader ‘Altijd op zoek’), bracht een van zijn leerlingen in 1984 Norman Sjoman en H.V. Dattatreya naar Nederland. “Zij gaven een rationele onderbouwing van de yoga die zij onderwezen. Ik was meteen verkocht.” Sjoman en Dattatreya sloten aan bij het bewegingsonderzoek en de medische inzichten van die tijd. “Bij hen kreeg yoga een haast academische benadering, terwijl de traditie niet uit het oog werd verloren. Sjoman was immers gepromoveerd in het Sanskriet en had zich gespecialiseerd in het bestuderen van traditionele yogateksten. In feite koppelden zij de yogatraditie aan wetenschappelijke inzichten van de huidige tijd.” Tot dan oefende Van Leeuwen al enkele jaren uit ‘Light on yoga’ van B.K.S. Iyengar, één van de yoga-autoriteiten in die tijd. Die oefenuren waren even intensief als hij daarvoor de Indiase dans bestudeerde en oefende. Maar de vragen waren door het vele oefenen eigenlijk alleen maar toegenomen en antwoorden bleven uit (zie kader ‘Altijd op zoek’). Tot Sjoman en Dattatreya naar Nederland kwamen en acht maanden zouden blijven. Het betekende een ommekeer in Van Leeuwens eigen yoga-onderricht.

Structuren doorbreken

“Het belangrijkste is misschien dat yoga veranderde van oefenen in dat wat goed voelt, naar oefenen om belemmerende structuren te doorbreken. Veel yoga wordt nog steeds beoefend vanuit het streven datgene te doen wat prettig voelt en vooral niet over je grenzen heen te gaan. Maar daarmee doorbreek je geen spanningen in het lichaam. Het mag dan even ontspannen aanvoelen, maar zodra je de dagelijkse beslommeringen ervaart, zijn er weer dezelfde spanningen.” Toch zou hij niet op dezelfde manier blijven lesgeven als Sjoman en Dattatreya deden. Wat hij namelijk zag was dat het opzoeken van spanningen evenmin direct de juiste ingang bood als wanneer dat door middel van wilskracht moest worden geforceerd. Er moest iets fundamenteels veranderen in zijn manier van lesgeven. “Ik besloot te stoppen met praten en nog beter te gaan kijken naar hoe mijn leerlingen de oefeningen deden. Van daaruit begon ik met duiden van wat ik zag. Misschien is het wel mijn beste besluit ooit: door mijn mond te houden, kon mijn creativiteit gaan stromen. Ik geloofde heilig in de aanpak van Sjoman en Dattatreya, maar ik heb ervaren dat ik hun aanpak heb moeten loslaten om verder te komen.” Wat hij bij Sjoman en Dattatreya zag, was dat zij de spanningen in hun lichaam konden doorbreken door middel van heftige manuele correcties, maar dat de leerlingen lang niet altijd in staat bleken om die zelfstandig over te nemen. Hij zag dat leerlingen vaak meer spanning opbouwden, wanneer zij die probeerden te doorbreken. “Ik zag bij mijn gevorderde studenten, dat 20 minuten op hun hoofd staan kon ontaarden in spanningen in plaats van de beoogde ontspanning te bereiken. Mijn zoektocht begon daar: hoe kan ik mensen in een situatie brengen waarin zij die spanning zelfstandig zouden doorbreken?”

Op zoek naar de traditie

Van Leeuwen deed wat velen voor hem deden: te rade gaan bij de yogatraditie of wat we uit de overlevering daarover weten. Dat viel nogal tegen. “Over die eeuwenoude traditie van yoga is niet zo veel bekend. En wat ervan bekend is, is niet erg logisch of duidelijk beschreven. Dat was al eerder door Sjoman onderzocht. Wat we de laatste eeuw aan yogastromingen zien, zijn allemaal interpretaties van bepaalde mensen en niet de traditie zelf.” De eerdergenoemde Iyengar beweerde de drager te zijn van de eeuwenoude yogatraditie. Maar dat is niet te onderbouwen, zegt Van Leeuwen. “De interpretatie die Iyengar van yoga maakte, was prima. Maar het is en blijft een interpretatie. Ik keer mij tegen een dergelijke claim op de waarheid.” Beschrijvingen van yoga-oefeningen uit de overlevering mochten dan weinig houvast bieden voor zijn zoektocht, de Sutra’s van Patanjali boden inspiratie voor het meditatieve aspect van yoga en daarin zou een deel van de oplossing liggen. “Yoga-oefeningen dienen niet alleen om je fit te voelen, maar zijn ook een manier om jezelf via je lichaam te ervaren. Via het lichaam is een objectieve ervaring van jezelf mogelijk waardoor lichaam en geest als één kunnen worden ervaren en met elkaar in balans zijn (zie kader 2).”

Moeten!

Een belangrijke Sutra voor het beoefenen van yoga is ‘Ontspan de poging en mediteer op het oneindige’. Volgens Van Leeuwen is het eerste deel van deze Sutra altijd verkeerd uitgelegd. “Men interpreteert hem alsof naar ontspanning moet worden gestreefd nadat de beweging is gemaakt. De poging gaat aan de ontspanning vooraf. Dan richt het oefenen zich op wilskracht en kan yoga een soort sport worden. Willen! Moeten! Ik zag daar niks in, want ontspanning laat zich niet afdwingen. Wilskracht, negatieve drijfveren en ambities vormen juist de basis voor de opbouw van structurele stress. Terwijl we de stress in ons gedrag en de spanningen in ons lichaam willen doorbreken met yogabeoefening.” De Sutra en zijn interpretatie lieten Van Leeuwen niet los. Want het domineren van wilskracht was hetgeen hij telkens zag gebeuren bij Sjoman, Dattatreya en BKS Iyengar, hoe zeer hij ook hun interpretatie waardeerde. De zoektocht van Van Leeuwen kreeg een gerichter doel, naar een manier om vanuit ontspanning te gaan bewegen. Dit keer zouden inzichten uit de bewegingsleer van die tijd, uitkomst bieden.

Hulpmiddelen

We zijn inmiddels aan het einde van de vorige eeuw beland in ons verhaal. Van Leeuwen las over het verschil tussen bewegingsspieren en houdingsspieren. Die eerste liggen aan de oppervlakte en zijn gevoelig voor het vasthouden van spanning als gevolg van stress. “Het lesgeven vanuit wilskracht richt zich op het gebruik van deze spieren omdat ze van onze wil zijn aan te sturen. Maar dat waren nu juist de spiergroepen die ik wilde ontspannen!  Zet je een oefening daarentegen in vanuit ontspanning en kun je gebruik maken van de dieper gelegen houdingsspieren, dan lossen de structurele lagen van lichaamsspanning een voor een op. Dan leert de geest dat wij kunnen handelen vanuit gevoelens van ontspanning die we diep in ons lichaam kunnen ervaren.” In het verschil tussen houdingsspieren en bewegingsspieren, lag de oplossing. Maar om bij die dieperliggende houdingsspieren te komen, bleken gewone yogaoefeningen niet toereikend. Nog was de zoektocht niet ten einde. “Iemand met een kromme en stijve bovenrug, neemt die stijfheid mee in de oefeningen. Er zijn geen oefeningen die dat doorbreken. Zo kwam ik op het idee om hulpmiddelen te ontwikkelen.”

Wars

Er kwam een stripje om de bovenrug te ontspannen en een hoofdstandbankje om de bovenrug te mobiliseren en te versterken. En zo zijn er ook nog het boogje, het rolletje en het blok. Allemaal hulpmiddelen om de bewegingsspieren te helpen ontspannen en de houdingsspieren te versterken. Als daarna de beweging wordt ingezet, ontstaat het Critical Alignment protocol van bewegen. “Door vanuit ontspanning (van de bewegingsspieren) een beweging in te zetten, wordt het mogelijk om de vrije beweging van stijve lichaamsdelen te herstellen door het gebruik van de houdingsspieren. Want met alleen het ontspannen van spieren ben je er niet, het is noodzakelijk om een nieuwe structuur te ontwikkelen door kracht en coördinatie.” De hulpmiddelen van Critical Alignment Yoga zijn tot over de landsgrenzen bekend. Een hamburgergigant nam eens een reclamefilmpje op met de hoofdstandbankjes van Van Leeuwen, niet zíjn bankjes trouwens, want hij is wars van een dergelijke vercommercialisering. “Alsof het doel is om met je schouders op een bankje te staan; maar dat is niet het doel. Het gaat erom dat het bankje iets voor je doet wat je vanuit je eigen coördinatie niet meer kunt doorbreken.” Mensen worden krommer naarmate ze ouder worden, zegt Van Leeuwen. “Als je dat proces kunt doorbreken, dan word je een ander mens.”

Je hoeft niet te reizen om ruimte te ervaren

We leven in twee werelden, vindt Van Leeuwen. De wereld buiten ons die we als de werkelijkheid ervaren en de wereld in ons die in verband staat met de diepte van ons gevoelsleven. Beide werelden spelen een rol in ons leven, of we dat nou willen of niet. “De wereld buiten ons is belangrijk, we zijn immers geen solitaire wezens. Maar dat is wel de wereld waarin we stress opdoen en waarin we ons willen en moeten onderscheiden en ons ego opbouwen. Als tegenwicht hebben we die andere wereld nodig, de binnenwereld. Yoga is één van de manieren waardoor je in de binnenwereld kunt belanden en spanning en stress kunt laten varen. Spanning en stress zijn niet erg, ze houden ons alert en zorgen ervoor dat we presteren in de buitenwereld. Maar ze mogen en hoeven geen sporen achter te laten.”

Binnen- en buitenwereld moeten met elkaar in balans zijn, zegt hij. Want als die niet in balans zijn, dan kunnen we onze binnenwereld aan de vaak harde en prestatiegerichte wereld om ons heen verliezen en verliezen we het warme contact met onszelf. En daarmee onze positiviteit. Waarbij positiviteit bij Van Leeuwen naast interne gevoelens van ruimte, staat voor gevoelens van ontspanning, lichtheid en gemak. Andersom kan overigens ook: dat de binnenwereld, de eigen individuele ervaring, een te grote rol gaat spelen. “Iets wat binnen mijn vakgebied nogal eens voorkomt. Dat het lesgeven en de taal zweverig worden om teveel op te gaan in de Indiase couleur locale en zich niet meer kan verbinden met de concrete werkelijkheid.” Ook dat is niet de bedoeling in de theorie van Van Leeuwen, want dan verlies je immers het contact met de wereld om je heen. Die nou eenmaal van ons verlangt dat we onze maatschappelijke functie vervullen en met anderen in contact staan.

Wat doen mensen die het contact met hun binnenwereld kwijt raken? Mensen hebben hun gevoelscentra in buik en borst, zegt Van Leeuwen. Gebieden voorin het lichaam, die in directe verbinding staan met de wervelkolom aan de achterkant van het lichaam. “Je ziet het vaak aan houdingen van mensen, aan ruggenwervels die ophouden met beweeglijk te zijn. Als de bovenrug stijf is, dan kan het geen steun meer geven aan het hartgebied waardoor je veel minder of soms zelfs helemaal geen gevoelens van ruimte meer kunt ervaren. Je verliest dan het contact met grote positieve gevoelens in het leven. Als de onderrug stijf is, dan kan het buikgebied moeilijk ontspannen; de plek waar gevoelens van ontspanning en acceptatie juist ruimte nodig hebben. Als ze die niet krijgen, dan raken we structureel gespannen.” Waar deze grote gevoelscentra niet de ruimte krijgen die zij nodig hebben, raken we geleidelijk vervreemd van ons lichaam. “We gaan reizen om maar ruimte te kunnen ervaren. Of we nemen genotsmiddelen om te ontspannen en we blijven spullen kopen om gemak te ervaren.” Niet dat hij niet blij kan worden van een nieuwe auto, roept hij vervolgens uit. “Daar is niks mis mee. Maar het is mijn streven om niet afhankelijk te worden van de externe beleving van geluk. Iedereen weet wel hoe dat werkt, want dan blijf je maar aanschaffen om een schijnbaar bodemloze put te dempen. Het is fantastisch om diebevrediging te kunnen halen uit het meditatieve contact met je lichaam. Dan hoeft je niet te reizen om ruimte te ervaren, dan heb je de ervaring van ruimte altijd bij je en leer je door middel van yoga dat je die zelfs onder stressvolle omstandigheden niet hoeft te verliezen. Mensen verliezen hun gevoelens van ontspanning, lichtheid en ruimte in de gespannen situaties waarin zij zich bevinden. Dat gebeurt voortdurend en overal. Ik denk niet dat dat nodig is. Die keten van oorzaak en gevolg is te doorbreken.”

 
 
 
 

 

Altijd op zoek

Wie is Gert van Leeuwen?

Gert van Leeuwen (Diemen, 1954) groeide op in een gereformeerd gezin in Diemen, met een oudere broer en zus. Die geloofsovertuiging van thuis was niet dogmatisch, maar veeleer onderzoekend van aard. Er werd veel en vaak gediscussieerd. Op zijn 18e, Van Leeuwen had net de HAVO afgerond, zag hij op vakantie in Frankrijk een man in de lotushouding in zee drijven. Het bleek een kunstenaar, een die graag over yoga vertelde. En zijn verhalen sloegen aan bij de jonge Van Leeuwen. Een nieuwe wereld openbaarde zich. Zijn moeder gaf hem een yogaboekje en hij begon thuis te oefenen. Het was het begin van de jaren 70, de tijd van flowerpower en later punk; een tijd die voor velen het bestaande geordende wereldbeeld aan het wankelen bracht. En hoewel yoga een oneindig plezierige reis naar nieuwe werelden beloofde, bleven antwoorden uit. Bestaande kaders mochten dan omver gaan, er kwam een zweverig soort wereld voor terug: yoga deed bij Van Leeuwen een nieuwsgierigheid ontwaken, die maar mondjesmaat werd ingevuld. Door zijn toenmalige yogaleraar werd hij op het spoor van Indiase dans en muziek gezet. De Indiase dans leren beheersen, vereiste een haast mathematische aanpak. En vooral heel veel oefenen. Wel uren achter elkaar. Het was alsof het mythologische en filosofische fundament dat onder die Indiase dans lag, een praktische vertaling kreeg in dat vele oefenen. Dat moest toch ook in yoga te vinden zijn, waarvan de bakermat volgens de overlevering immers ook in India lag? Het zou nog tot 1984 duren, enkele jaren nadat Van Leeuwen zijn eigen Dans- en Yogastudio Bharata was gestart, voordat hij de antwoorden begon te vinden waarnaar hij zocht.

Gert van Leeuwen woont op één van de Amsterdamse eilanden. Naast zijn yogastudio (www.criticalalignment.nl) brengt hij zijn vrije tijd door met boot, Volvo en vriendin; in willekeurige volgorde. Hij geeft les aan mensen van alle rangen, standen, leeftijden en niveaus, in Nederland en vele landen daarbuiten en maakt iedere dag 20 minuten vrij om op zijn hoofd te staan. In 2010 verscheen Yoga Critical Alignment; een standaardwerk over yoga, dat inmiddels in meerdere talen is vertaald.