NB-Column-Mandela-B
05/12/2017

Column – Nelson Mandela: Worden wie je was

In zomergasten was dit jaar Johan Simons een van de gasten. Hij zei over de overleden acteur Jeroen Willems: “Cultuur is entertainment en daarin mag je je pijn vergeten, maar er zijn ook acteurs die je confronteren met hun pijn. En dat deed Jeroen”. Die uitspraak heeft mij lang beziggehouden. Het verlies van zijn vader op veertienjarige leeftijd was de pijn van Jeroen Willems. Toen hij zijn Gouden Kalf in ontvangst nam sprak hij zijn vader aan. De pijn van Johan Simons was ook gerelateerd aan zijn vader. Ze moesten beiden door hun pijn heen. De een als regisseur, de ander als acteur/zanger. In het laatste concert van Reinbert de Leeuw zag je hem in het slotakkoord zijn armen spreiden en in de seconden daarna zag je zijn gezicht. Simons zag daarin alle pijn die hij in zich had bij elkaar komen: “Het is nodig om die pijn op te zoeken om de waarheid te vinden”. Maar hij gaf ook aan dat hij hem waarschijnlijk nooit zou vinden. “Succes met je gevecht”, antwoordde Wilfried de Jongh.

Ik zag bij Reinbert de Leeuw de pijn niet bij elkaar komen maar ik zag stilte in hem. Stilte met daaromheen oneindig veel ruimte. Ik merkte dat de lijn die zich tijdens de uitzending bij Simons ontwikkelde, het gevecht met de pijn, mij onrustig maakte. Het was naar mijn gevoel niet de pijn maar zijn pijn en ik voelde dat ik in zijn statement steeds minder waarheid voelde.

Ik beoefen yoga en door yoga wordt ik voortdurend geconfronteerd met pijn. Fysieke pijn. In de 35 jaar dat ik lesgeef is de pijn in mijn lichaam mijn vaste gezelschap geworden. Ook in die pijn heb ik het conflict gevoeld en heb ik geprobeerd hem te bevechten. Jarenlang. Maar ik heb geleerd dat het blijven volharden in het conflict geen oplossing geeft. Ik heb geleerd dat ik de pijn alleen kan begrijpen door het conflict te overzien. Dat discipline en doorzettingsvermogen geen oplossing zijn als het gaat over het voelen van de ontspanning die nodig is om het conflict tot een einde te laten komen. “Ik ga een voorstelling met Pierre Bokma maken die zes uur duurt”, zei Simons. “Ik verwacht daar geen antwoord op mijn vraag wat de waarheid is, maar dat doet er ook niet toe, misschien moet ik daarna, om het maar plat te zeggen, een voorstelling van tien uur maken”.

Is de waarheid een doel wat we na jaren lopen achter zullen komen? Jarenlang lopen met pijn? Of is de waarheid juist niet verbonden met die horizontale lijn omdat de discipline waarmee de pijn bedwongen moet worden niet toereikend is om het conflict op te lossen. Want wie disciplineert wie? Is degene die de discipline oplegt niet dezelfde als degene die gedisciplineerd wordt? Blijven we dan niet rondlopen in dezelfde cirkel? Ik weet dat theater de spanning van het conflict nodig heeft maar moet de –onoplosbare- spanning van de theatermaker daar de bron van zijn? Welke spiegel krijg ik dan voorgehouden? Is het ook mogelijk om alles wat wij aan kwaliteiten hebben opgebouwd om dit conflict te bedwingen compleet los te laten? Om alle meningen en kundigheid die wij hebben opgebouwd te laten vallen? Niet alleen negatieve eigenschappen maar ook al onze successen, onze roem? Want die roem hebben we te danken aan het conflict. Speelt discipline om de strijd te blijven strijden een rol bij het vinden van de waarheid? Naar de waarheid die hem vrijheid geeft, want die vrijheid heeft hij nu niet, zoals hij zelf zei: “Ik moet door”.

Ik denk dat die discipline de oorzaak is geworden van het in stand houden van het conflict. Dat het ons juist van onze vrijheid beroofd omdat het ons denken en handelen totaal in beslag neemt. Stilte is het antwoord. En stilte ontstaat als we bereid zijn om alles wat we tot nu toe hebben opgebouwd, wat ons beroemd heeft gemaakt, durven los te laten en van daar uit verder te gaan. Om niet te willen presteren om te bereiken wat we nastreven maar om te worden wie we waren. De spanning die het conflict in mij tot handelen aanzet vormt mij. Mentaal maar ook lichamelijk. Het vormt mijn lichaam. Mijn botten worden door mijn spieren in een vorm getrokken waarin de spanning zich in mijzelf vastzet. Je ziet het overal om je heen. Mensen worden krommer en minder vrij in hun lichaam. Kan ik mijn botten weer terug vormen zodat ik weer wordt wie ik was? Dan moet ik ook door de pijn heen, de pijn van de stijfheid in mijn wervelkolom. Die pijn lost mijn spanning in relatie tot mijn conflict op. Daarom kan ik hem relativeren, licht maken. In loslaten zit geen discipline en het loslaten speelt zich niet af in de tijd. Loslaten is de anti prestatie. Daarin zit de confrontatie met angst, woede en andere negatieve emoties. Die moet ik leren begrijpen om weer ruimte te kunnen ervaren. Het begrijpen ervan geeft stilte, want als ik het niet begrijp dan blijft de onrust onder mij branden. Dat is de complexiteit van meditatie.

De stilte in mijn brein geeft mij ruimte waarin ik mijn vrijheid hervindt, die het conflict overstijgt omdat het er in kan oplossen. Zodat ik mij weer verbonden voel met mijzelf, met anderen. Die ruimte zou je liefde kunnen noemen of compassie of zorg. Gevoelens die verbinden. En dat is wat mij onrustig maakte bij het luisteren naar Simons, zijn taal bracht mij in zijn conflict en ik voelde dat ik daar niet wilde zijn omdat dit de paradox is van het leven wat wij leiden: door het conflict als een tegenstelling te benaderen wordt het alleen maar groter, complexer en onoplosbaar. Kijk maar naar de media. Praatprogramma’s wakkeren het conflict bij hun gasten aan en daardoor wordt het steeds groter. Er zijn maar weinig mensen die dit inzien en er naar handelen. We kennen ze wel, mensen als Nelson Mandela die het conflict in zijn lichtheid en humor, liefde en compassie liet oplossen. Een liefde voor zijn tegenstander die groter was dan zijn eigen conflicten.

Gert van Leeuwen